Slot Zeist 100 jaar gemeentebezit; Willem de Bruin beschrijft de aankoop van het monument

ZEIST Slot Zeist is sinds het najaar van 1924 in bezit bij de gemeente Zeist. Dat is nu 100 jaar geleden. Tijdens de Open Monumentendagen gaan we het op zondag 15 september vieren met allerlei presentaties en optredens in en om het Slot. Willem de Bruin is voorzitter van het Geheugen van Zeist. Hij heeft een verhaal geschreven over de aankoop van Slot Zeist. Dat staat hieronder. 

Op 11 september 1924 besprak de gemeenteraad het voorstel tot aankoop eerst in een geheime vergadering en vervolgens ‘openbaar’. Zo ging en gaat dat als het om gevoelige zaken met grond, vastgoed en veel geld gaat.

In juli van dat jaar was aankoop van het Slot met het park en achterliggend bos al aan de orde en ‘in het geheim’ besproken, met toen als conclusie van burgemeester Van Tuyll van Serooskerken: ,,Gesteld dat men het voor twee ton kon koopen, dan zou dit voor de gemeente nog te bezwaarlijk zijn en waartoe zou het goed zijn? Het Slot ligt in een uithoek, het onderhoud van het gebouw en van het park zou massa’s geld kosten en wat zou men ermede moeten doen?’’

In september staan de zaken er anders voor. Een projectontwikkelingsmaatschappij, ‘Heemstede’, die vooral het bos wil kappen om er woningen te kunnen bouwen, heeft het hele terrein verworven, en wil van het Slotpark en bestaande gebouwen af, om over meer bouwgrond te beschikken. Dan komen burgemeester en wethouders met het voorstel om het Slot en de directe omgeving aan te kopen. Het bos, waar nu velden van Jonathan liggen, blijft buiten het aan te kopen terrein, maar de strook tussen de ‘doorgetrokken’ Koelaan en Waterigeweg, valt er wel binnen. Tijdens wederom geheime beraadslagingen gaan burgemeester Van Tuyll en wethouder Beunke uitgebreid in op hun motieven om nu tot aankoop over te gaan. Dat het Slot in handen is gekomen van een projectontwikkelaar en deze van plan is om het terrein grondig op de schop te nemen, is voor b. en w. het belangrijkste argument om in actie te komen. 

Om de prijs van 130.000, - gulden te kunnen beoordelen, nu zo’n € 1,25 mln., is onder andere de bouwkundige staat van het Slot deskundig onderzocht: valt reuze mee. Van de 14 aanwezige raadsleden voeren er 9 het woord tijdens de bespreking van het voorstel, beide wethouders inbegrepen. 

De gemeenteraad wordt sinds 1919 gekozen door alle meerderjarige ingezetenen van Zeist en bestaat niet meer uitsluitend uit heren van verheven en bemiddelde komaf. Die zitten er nog wel in, maar ze hebben gezelschap gekregen van middenstanders en ambachtslieden. Er zit één vrouw in de raad. Een flink deel is liberaal, ook christelijke fracties -behoudend georiënteerd- zijn stevig vertegenwoordigd en bovendien een viertal socialisten. 

In de besloten vergadering wordt het voorstel uitgebreid besproken en worden tal van -kritische-vragen aan het college gesteld, maar is weinig te merken van ideologische verschillen of partijpolitieke tegenstellingen. Een belangrijke vraag is waarom alles nu hals-over-kop moet worden beslist en dan nog wel tegengesteld aan het standpunt twee maanden eerder? Kan de beslissing niet worden uitgesteld, zodat nader onderzoek en onderhandelingen kunnen plaatsvinden? De meeste raadsleden vinden aankoop te billijken, omdat het Slot toch een belangrijk monument is, en er de laatste jaren al meer buitenplaatsen en natuurschoon zijn verdwenen, maar gaan er ook van uit dat van sloop niet zo gauw sprake zal zijn: het rijk zal er een stokje voor steken.

Enkele raadsleden menen dat sloop niet zo erg is, het geeft ook nieuwe stedelijke ontwikkelingskansen. Raadsleden van verschillende fracties maken zich zorgen over de kosten gemoeid met de aankoop -veel te hoog- en de mogelijkheid om het Slot rendabel te exploiteren: Kan er een gemeentelijke dienst, bijvoorbeeld gemeentewerken, worden ondergebracht, of is het iets voor een verpleeginrichting? De liberale banketbakker en lunchroom-uitbater Fygi betoogt dat de aankoop van het Slot goed zal zijn voor het vreemdelingenverkeer in Zeist, maar waarom is het ‘achterbosch’ er niet meer bij? In die opvatting krijgt hij steun van onder andere de christelijk-historische advocaat Van Walsem en de socialistische vakbondsvoorman Van den Brink. Namens het college gaat de burgemeester op vragen en opmerkingen in. Daarbij valt op dat hij nu niet op mogelijke bestemmingen wil vooruitlopen, omdat dat volgens hem afbreuk doet aan het argument van monumentenbehoud. 

Gedeputeerde Staten van de provincie die het besluit moeten goedkeuren, vinden juist dát heel belangrijk. Die gaan anders meteen rekening houden met allerlei potentiële opbrengsten. Over het bos maakt Van Tuyll ook een ‘politieke’ opmerking. Zeist heeft al veel bos, dit perceel is doorgeschoten en moet gekapt worden. Dat geeft gedoe en kan je beter aan een particuliere maatschappij overlaten.

Het gaat nog een tijdje over het bos. Zo wordt door het socialistische raadslid Van Nieuwenhuizen gesuggereerd om het toch aan te kopen om er sportvelden aan te leggen (!) en bepleit hij nogmaals om het besluit uit te stellen. Hij staat daarin zeker niet alleen, maar burgemeester en wethouders overtuigen de meeste raadsleden dat her onderhandelen kansloos is. Het collegevoorstel komt in stemming: 11 leden stemmen voor en 3 tegen. Die laatsten vinden dat de kosten en risico’s niet opwegen tegen de opbrengsten voor de samenleving. Onder de tegenstemmers SGP-er Van Hunnik die zich gedurende de beraadslagingen overigens niet heeft laten horen. Direct aansluitend wordt de geheime vergadering gesloten en de openbare heropend. 

Het voorstel om te besluiten om het Slot voor 130.000,- gulden aan te kopen duldt geen uitstel.Voor het oog van publiek en pers licht wethouder Beunke dat toe. In weerwil van krantenartikelen, heeft het gemeentebestuur wel degelijk oog voor de toekomst van het Slot en is dit het juiste moment om in actie te komen. De heer Fygi voelt zich geroepen om publiekelijk het standpunt te herhalen dat hij eerder achter gesloten deuren had verwoord. Dan kan niemand achterblijven en doen vertegenwoordigers van alle fracties -ongetwijfeld ten behoeve van de eigen achterban- hun duit in het zakje. Nu soms wel voorzien van partijpolitieke accenten. Zo zegt socialist Dieterich vóór te stemmen ,,om een einde te maken aan het gesjacher der bouwspeculanten.’’ 

Tot slot concludeert burgemeester Van Tuyll dat ,,de koop niet geschiedt op grond van exploitatie-overwegingen. Hoofdzaak is monumentenzorg. Die zorg noodzaakt ons de hand op dit kostbaar bezit te leggen. Een bezit zo nauw aan de geschiedenis van Zeist verbonden dient voor de gemeente behouden te blijven. Hoewel over exploitatie nog niet is gedacht zullen burgemeester en wethouders natuurlijk trachten tegenover de verzwaarde financiële lasten baten te stellen…’’ 

Ook in de openbare vergadering is de uitslag van de stemming: 11 vóór, 3 tegen. In de 100 jaar nadien is er veel veranderd in het gebruik en de exploitatie van het Slot. Daarover valt nog veel te zeggen. Het is opmerkelijk dat al voor het besluit tot aankoop velen dachten dat realiseren van een rendabele exploitatie moeizaam zou worden, maar ook meenden dat behoud van het monument belangrijker was. Zo’n Slot Zeist mag wat kosten.

Dit artikel is geschreven door Willem de Bruin van het Geheugen van Zeist.