Boek beschrijft verdwenen defensietak: Luchtwachttorens om de Russen te spotten

ZEIST In de monumentale omgeving van landgoed De Wulperhorst genieten tegenwoordig senioren van een rustige levensavond. In de jaren vijftig en zestig stond hier het hoofdkwartier van een bijzondere afdeling van de Nederlandse luchtmacht: het Korps Luchtwachtdienst. Dat hield met een netwerk van bijna 300 torens het luchtruim in de gaten, om Russische vliegtuigen te signaleren. 

Op het terrein van De Wulperhorst herinnert alleen een kleine, goed geconserveerde ‘documentenoven’ nog aan die periode. In die oven werden geheime documenten verbrand. 

INDRUKWEKKEND Het hele verhaal van het korps en al die torens is te lezen in een indrukwekkend boek van de Zeister auteur Sandra van Lochem: Luchtwachttorens uit de Koude Oorlog.

BRANDTOREN? Sandra van Lochem stuitte tijdens een wandeling begin jaren 90 op een brandtoren die te laag was om over de bomen te kijken. Haar interesse voor wat een ‘luchtwachttoren’ bleek te zijn was gewekt. Dertig jaar later is die belangstelling uitgemond in een kloek boekwerk van 400 pagina’s en veel afbeeldingen over een ,,klein en onderbelicht deel van onze recente militaire geschiedenis’’. 

SOESTERBERG In haar boek vertelt de auteur de geschiedenis van het Korps en ze documenteert alle overgebleven luchtwachttorens in Nederland. De dichtstbijzijnde toren stond in Soesterberg. Daar zijn alleen de fundamenten van over.

LAAGVLIEGERS Het Korps Luchtwachtdienst heeft bestaan van 1950 tot 1968. Jaren waarin de Koude Oorlog op zijn hoogtepunt was. Het korps moest ervoor zorgen dat laagvliegende toestellen die aan de radar ontsnapten toch gezien werden. In vijf jaar tijd werd in het hele land een netwerk aan luchtwachttorens gebouwd. 

PREFAB BETON Ongeveer de helft van de 276 uitkijkposten werd op bestaande gebouwen geplaatst. Voor de nieuwe torens maakte architect Marten Zwaagstra een ontwerp waarbij gebruik gemaakt werd van prefab betonnen elementen met een heel herkenbaar uiterlijk. De hoogste toren was 33 meter, de meesten waren een stuk lager. Er zijn nog 19 torens over. 

VRIJWILLIGERS Vrijwilligers die snel ter plaatse konden zijn keken op die torens uit naar vliegtuigen uit het oosten en melden hun waarnemingen bij een van de acht luchtwachtcentra in Nederland. Die gaven hun meldingen weer door aan een landelijk centrum. Dat was vanaf 1952 gevestigd in de door de Duitsers gebouwde ‘villabunker’ aan de Breullaan 1. De beschilderde bunker werd voorzien van de huidige bakstenen gevel waardoor het er meer nog dan in de oorlog uit zag als gewoon een villa. 

MIDDENIN EEN OEFENING Het hoofdkwartier van het Korps Luchtmachtdienst was gevestigd in het Swagermankamp op Landgoed De Wulperhorst. Er werkten niet alleen militairen, maar ook burgers. Een van de hen was Alice van Kalkeren, die voor haar overlijden nog uitvoerig met de auteur heeft gesproken. Zij herinnerde zich levendig haar eerste werkdag op het Swagermankamp. ,,Op mijn eerste werkdag kwam ik midden in een oefening terecht. De wacht hield me vast in het wachthokje bij de entree. Ze dachten dat ik een spion in de oefening speelde. Pas na anderhalf uur werd ik door twee met UZI bewapende militairen naar mijn nieuwe werkplek gebracht.’’ Van Kalkeren zou tot de opheffing in 1968 bij de KLD werken. Toen was het systeem van luchtwachttorens volledig achterhaald door de ontwikkeling van de techniek. De torens hebben nooit een Russisch vliegtuig gesignaleerd.

MEER INFORMATIE Luchtwachttorens uit de Koude Oorlog door Sandra van Lochem is op voorraad bij Kramer & Van Doorn aan de Slotlaan en bij iedere boekhandel te bestellen. Meer informatie ook op luchtwachttorens.nl