Over boodschappenjongens en [transportfietsen]

10 juli 2020 om 09:42

In de periode 1930-1955 moet het in onze dorpen gewemeld hebben van transportfietsen. Daar bedoel ik natuurlijk rijwielen mee die voor het stuur voorzien waren van een bagagedrager, niet bedoeld voor het transport van een bier- of fruitkratje, al dan niet gevuld met schoolboeken, een vriendin of een mobiele geluidsinstallatie, maar voor meer praktisch gebruik. Voor de sanering van bijvoorbeeld de brood- en melkwijken bezorgden de zogenaamde ‘bakkersjongens’ met hun transportfietsen brood, banket, koekjes, noem maar op, bij de klanten van hun baas in het hele dorp. Datzelfde gold voor de slagersjongens, melkhandelaren en andere middenstanders.

Af en toe leidde dat nog wel eens tot verbale vechtpartijen tussen de bezorgers onderling. Niet zelden liet bijvoorbeeld bakker A op maandag zijn brood bij mevrouw B bezorgen, op dinsdag had bakker C de klandizie, op woensdag weer bakker A, op donderdag bakker K. en ga zo maar door. Was mevrouw B. zelf middenstander, dan was ze dat wel bijna verplicht om zich zo te verzekeren van de klandizie van de bakkers A, C en K. Daaraan maakte de sanering in de jaren vijftig van de vorige eeuw gelukkig een einde. Iedere bakker, melkboer en slager kreeg toen zijn eigen wijk(en). Die transportfiets ging er na verloop van tijd uit, de bakfiets won nog meer aan populariteit, later gemotoriseerde voertuigen waaronder ‘De Goliath’ en nog weer later speciaal ingerichte bestelwagens die meerdere zaken aan de vrouw brachten. Dat werden mobiele kruideniers en extra aandacht voor zuivelproducten: ‘Leve de man van de SRV…’ schiet me opeens te binnen.

WASMACHINES EN VOERZAKKEN Naast al die bezorgers die de bestelde waren van middenstanders bij je thuis brachten, werden er met behulp van zo’n transportfiets ook wel andere zaken vervoerd. In de tijd dat nog niet iedere huisvrouw tot over haar ellebogen in het sop van haar eigen wasmachine de interlockjes van haar man kon boenen, moest zo’n ding gewoon worden gehuurd! Op maandag, wasdag, moet het vroeger met het transport van die machines een drukte van belang geweest zijn.

Daarnaast lieten eigenaren van veevoederfabrieken nog weleens een enkele zak voer per fiets bezorgen. We kenden natuurlijk toen ook al de postbode die ons per fiets belastingaangiftes en andere vrolijke mededelingen thuis bezorgden. Kortom: ook voor incidentele bezorgingen werd van een transportfiets gebruik gemaakt. Dat gebeurde niet alleen in Barneveld, maar in het hele land. In Amsterdam werden en worden er misschien nog steeds wel tal van artikelen in de binnenstad van de ene naar de andere middenstander per transportfiets vervoerd. ‘Fietskoeriers’, zou je de berijders daarvan nu noemen.

De politie arresteerde in juli 1938 in Barneveld twee Amsterdamse jongens die in hun woonplaats uit de mand van zo’n transportfiets een grote partij sigaretten hadden gestolen. Na die diefstal zwierven ze door ons land om uiteindelijk in Barneveld te belanden en door de mannen van chef-veldwachter Pennekamp te worden opgepakt.

VERKOOPADRESSEN Bij vrijwel alle rijwielzaken in onze gemeente kon je, naast gewone rijwielen, ook transportfietsen kopen. In Barneveld bij T. van den Hul bijvoorbeeld, P.J. Bakkenes, A. en later W.W. van Brummelen, R. Fluit, J.H. Hartkamp, E. Hofland, J. van de Kieft, A. van den Brand, C. Fraanje, H. van Nimwegen, R. van Schothorst, L.J. Veerman of A. Westerveld. In het Garderbroek bij G. Schut of bij R. Jetten in Garderen, M. van de Kamp in Stroe, in Kootwijkerbroek bij M. Bouwman, bij G. Brouwer of T. Kortus in Terschuur of bij D. Leijenhorst aldaar. In Voorthuizen moest je zijn bij J. van Effrink, W. Klaasssen, N. Nijhoff, J. van den Broek of later Aart van Drie. Over enkele van die fietsenwinkels later wat meer in deze serie.

FABRICAGE Vrijwel vanaf het begin van de ontwikkeling van de fiets zijn er transportfietsen gebouwd.

De huidige transportfiets is aan het begin van de twintigste eeuw ontstaan. De meest voorkomende uitvoering is die met de drager boven het voorwiel en met 28 x 1,75 inch wielen. Dergelijke fietsen hadden een stevig frame en waren soms wat lager, om de berijder in staat te stellen toch nog over zijn mand te kunnen kijken. Ze moesten tegen een stootje kunnen, waren voorzien zijn van goede banden, een helder schijnende lamp en een fietsbel waarmee veel lawaai kon worden gemaakt. Waar werden die toch wel speciale rijwielen gebouwd? Onder andere bij de 'Germaan' in Meppel, bij Gazelle in Dieren, ‘De Magneet’ in Weesp, bij Batavus en bij Juncker. Ook ‘Phoenix’ bouwde transportfietsen, en die werden mogelijk ook bij ‘Het Wapen van Barneveld’ van Van Brummelen verkocht. Ik kwam verder nog het merk ‘Mohawk’ tegen en ‘Göricke’. De meeste oude transportfietsen hebben helaas al tientallen jaren geleden hun weg naar de oud-ijzerhandelaar gevonden. Tegenwoordig heb je de ware liefhebbers die deze oude, zwaar verwaarloosde transportfietsen weer opknappen om ze te gebruiken. En er bestaan zelfs clubs die de geschiedenis ervan uitzoeken.

SCHUURVONDSTEN Al rond 1903 werden er transportfietsen gebouwd, maar in tegenstelling tot gewone fietsen werden ze intensief gebruikt. De Simplex-transportfiets kostte in 1903 maar liefst f 150, wat had te maken met de lage productie van zo’n model. Een ‘Briljant’ van de firma Juncker kostte in 1939 nog maar zesendertig gulden. Hoe ouder de fiets, hoe kleiner de kans dat hij het al die tijd overleeft. In tegenstelling tot de luxe fietsen uit het begin van de twintigste eeuw, die vaak bewaard bleven op zolders in oude huizen of zelfs kastelen, waren transportfietsen gewoon gebruikswaar. Ze werden intensief gebruikt, tot repareren niet meer rendabel was, en gingen dan naar het oud ijzer. Dat er nog veel oude transportfietsen bewaard zijn gebleven, heeft meer met de robuustheid dan met spaarzaamheid te maken. In veel oude schuren dook er de afgelopen decennia nog weleens een op; onder de vuiligheid, spinnenwebben met hier en daar roest en aangekoekte kippenmest. Vergane glorie, herinneringen aan een tijd waarin opa nog zaterdags de kadetjes, timpjes en krentenbollen rondbracht. Had hij niet tijdens een van die tochtjes oma ontmoet?

FOTO’S Er moeten tientallen, wellicht honderden ‘Barneveldse’ transportfietsen zijn gefotografeerd, per ongeluk – op een foto van een straat – of opzettelijk. In de Beeldbank van het gemeentearchief bevindt zich er ook een aantal. Zonder uitzondering stralen de berijders trots uit. Ze zijn blij met hun stalen ros. Of dat nu geldt voor melkboer Henk van Kruistum, Renzo Kok, de boodschappenjongen van slager Van de Beek of voor de heer Van Beusekom met de wasmachine voorop z’n fiets. Kijk ons eens gaan! Stoere kerels, ‘helden’ zou je ze in dit corona-tijdperk bijna gaan noemen. Ook van bakfietsen zijn veel foto’s gemaakt, maar aan dat vervoermiddel wordt een aparte aflevering gewijd.

Ik schreef het al eens eerder: ik houd me aanbevolen voor alle foto’s van transport- en bakfietsen en eigenlijk alles wat maar ‘op wielen’ in onze gemeente rondreed. Al die afbeeldingen geven ons een prachtig inkijkje in de transportwereld van toen; een tijd waarin nog niet alles tot op de halve minuut was gepland en er nog ruimte was voor een persoonlijk woord. Oh ja, de volgende aflevering gaat over bestelwagens; weten jullie dat alvast.