Koen Wilgehof-Sodaar exposeert in Emmaüskerk: ‘Schilderen is geen keuze, het is een drang’

BARNEVELD Het duurt nog wat maanden voordat het Pasen is. Toch koos Koen Wilgehof-Sodaar (61) voor ‘Erbarme dich’ (uit Bachs befaamde oratorium) als titel voor zijn expositie in de Emmaüskerk in Barneveld. ,,Dit gebouw verzamelt hoop, verwachting en verlangen van álle mensen. Dat voel je. Met kunst kun je dit versterken”, zegt hij.

Koen groeide op in hartje Amsterdam en verhuisde met zijn ouders mee naar Indonesië. Terug in Nederland streek het gezin neer in Lelystad. Op zijn twintigste verhuisde hij naar Maarn, samen met zijn vriendin die pianiste was. Toen dit huwelijk na elf jaar strandde, ging Koen in Zeist wonen, waarna hij opnieuw trouwde met schrijfster Dees Wilgehof-Sodaar. Tegenwoordig wonen ze midden in het bos van Den Dolder.

Hij leidde zichzelf op door bezoeken te brengen aan musea, galeries, het concertgebouw of een theater. Soms gewoon onder schooltijd. Het vormde zijn blik op de wereld en stuwde de drang om met beeld verhalen te vertellen op. Het lef om buiten gebaande paden te treden komt duidelijk tot uitdrukking in zijn werk, dat in stijl en ontwikkeling geen lineaire lijn laat zien.

Het eindresultaat vloeit niet voort uit het gebruik van specifieke materialen of de toepassing van één techniek. Het is eerder andersom: verhalen, emoties en ervaringen noodzaken tot verbeelding, waarna de vormkeuze volgt die daarbij past. Dat resulteert in een veelzijdig oeuvre, dat onder meer schilderijen en objecten omvat.

Dat hij nu in Barneveld exposeert, vloeide voort uit zijn contact met ds. Adriaan Plantinga in de tijd dat die als predikant in Den Dolder actief was. ,,We hadden meteen een klik en deden projecten samen, waarbij verbinding, mensen en kunst een rol speelden”, legt Plantinga uit.

PIANO EN WANHOOP

De overgrootvader van Koen was concertmeester bij het Concertgebouworkest en zijn oma deed veel moeite om haar kleinkinderen ook het podium op te krijgen. ,,Ik studeerde piano, maar de druk was te groot. Dus liet ik het liggen, in tegenstelling tot andere familieleden. Ik was tegendraadser, wat ik mijn leven lang al ben. Na de middelbare school koos ik voor de maatschappijkritische theatergroep Wanhoop. Daar kwam geen hond naar kijken, want het publiek kreeg te horen dat zij de oorzaak waren van al het onrecht in de wereld. Maar mensen wilden gewoon een leuke avond, geen bak ellende. Het leuke van theater is dat je een rol aanneemt waar je je helemaal in kunt verliezen. Maar ik heb mijn hele leven al een drang om anderen te vertellen dat we liever met elkaar om moeten gaan. Vrediger en met meer compassie voor onszelf en de ander. Daar zit een soort zendelingsdrang in.”

(Lees verder onder de afbeelding)

Kunstwerk van Koen Wilgehof-Sodaar. - Freek Wolff.

Het kijken naar de wereld waar onrecht plaatsvindt, de vraag of dit anders kan en jezelf daarin bevragen, vindt Koen essentieel. Hij kreeg dit niet per se mee van zijn ouders, hoewel zij wel bij progressieve groepen hoorden. ,,Ik heb ongetwijfeld ergens een duw meegekregen. Ze waren niet christelijk en hingen meer de antroposofische filosofie aan. Mijn familie is van oorsprong katholiek. Ik ben daar min of meer naar teruggekeerd, want ik ben ervan overtuigd dat er meer is dan wij kunnen zien en ervaren. Hoe je dat noemt en welke vorm je daaraan geeft, vind ik niet zo heel interessant. Ik vind het lastig als er een instituut aan een geloofsovertuiging hangt. Een pastoor zei een keer tegen mij dat Rome heel ver weg is en dat het erom gaat wat een mens in zijn of haar hart voelt. Dat sprak me wel aan.”

CRUCIFIX

Het schilderij dat het meest expliciet het christelijk geloof verbeeldt en waar de huidige expositie naar is vernoemd, kreeg als titel ‘Erbarme dich’. De crucifix toont een letterlijk gebroken Christus, losgemaakt van het originele kruis, centraal in lege ruimte met bruingedomineerde tinten. Iemand had het beeldje uit zijn handen laten vallen, waardoor het in twee stukken was gevallen. Alsof het zo moest zijn. ,,Nu symboliseert dit het gebroken bestaan”, reageert Plantinga.

De muziek van de componist Bach speelt in het leven van Koen een essentiële rol. ,,De Matthäus Passion is met me meegereisd, dat voelt als thuis. Iedere maat voel ik, ken ik en heb ik mezelf eigen gemaakt. In veel van mijn werken komt het Christusverhaal terug, met een beeld of een verwijzing. Dat gebruik ik omdat dit voor mij het ultieme verhaal is voor liefde voor jezelf, elkaar en je omgeving. Alles waar ik in geloof, zit in dat verhaal. Ik gebruik het als metafoor om de mensen de vraag te stellen: waar zijn we mee bezig? Wat doen we met elkaar? Is het normaal dat er op dit moment kinderen sterven van honger? Is het normaal om zo hard tegenover elkaar te schreeuwen als er iets in de samenleving gebeurt? Om te veroordelen. Of kunnen we ook even een stap terug doen en kijken wat er werkelijk gebeurt?”

SLACHTOFFER

Plantinga wijst er in dit verband op dat juist in Koens woonplaats Den Dolder onlangs iemand neergestoken werd. De kunstenaar verklaart dat het ook bij hem verdriet en boosheid opwekt. ,,We kenden de persoon die is omgekomen namelijk heel erg goed, want het was een naaste buur. We waren bevriend en heel hecht met dit echtpaar. Dat roept enorme compassie op voor slachtoffer en nabestaanden. Het was een hele open, liefdevolle vrouw. Hoeveel kan een samenleving dragen? We hebben in Den Dolder de Forensisch Psychiatrische Afdeling van Fivoor, waar de moordenaar van Anne Faber verbleef. Binnen zeven jaar was er weer zo’n zwaar incident met vermoedelijk een patiënt. We hebben gewerkt aan herstel en dat zou in één klap weg zijn. En dit kwam voor mij persoonlijk ook heel dichtbij. Ik ging me ineens heel onveilig voelen. Ik was verdrietig en boos. Tegelijkertijd vroeg ik me af of ik dit oordeel mocht hebben, maar het komt veel harder binnen als je iemand kent natuurlijk. Al die emoties mogen er zijn en die kun je onderzoeken. Hoe sta je nu ten opzichte van de dorpsbewoners en de kliniek? En waarom dan? Wat is er voor nodig om te helen en kan dat eigenlijk wel?”

Ik zoek de confrontatie niet schreeuwend, om mensen uit het lood te slaan. Je moet geen strijd oproepen, maar vragen

Het refereert precies aan de thematiek van Goede Vrijdag, voegt Plantinga toe. ,,Waarom Hij?, vroegen de mensen zich af toen Jezus aan het kruis stierf. Hij personifieerde de liefde bij uitstek. Daarom is deze expositie ook nu bewust tot en met de lijdenstijd te zien. De thematiek komt samen. Het lijden van het bestaan hoort erbij en Christus speelt een rol bij de manier waarop je daar mee om kunt gaan.” De thematiek van het Lam Gods sluit erbij aan, beaamt de predikant.

BARSTEN EN ZON

Als Koen schildert, ontdekt hij meestal naderhand wat de betekenis van een werk kan zijn. ,,Schilderen is geen keuze, het is een drang. Je wilt iets vertellen, maar je weet nog niet wat. Gaandeweg spelen zich processen af die je niet direct door hebt, maar die wel een vertaling vinden in een schilderij. Soms loop ik vast en kan ik me niet meer verbinden met een doek. Dan betrap ik mezelf erop dat ik een kunstje herhaal. Maar het gaat om een oorspronkelijk verhaal en het verleggen van je grenzen. Als het werk af is, valt soms ineens het kwartje en weet je met welke ontwikkeling je bezig was.”

Ooit schilderde Koen een vrouw die ongeneeslijk ziek was. Er brak iets in hem, zodat hij een persoon schilderde die ‘verdwijnt’, zonder kleur te gebruiken. Daar plaatste hij een glasplaat op en op het hart liet hij een hamer landen, waardoor er barsten ontstonden. ,,Dit heb ik zo ingelijst en nu hangt het doek bij haar man, want de vrouw is inmiddels overleden. Nu komt de zon via een lichtkoepel naar binnen en de stralen breken op die barsten. Nieuw leven op het doek. Naarmate de uren verstrijken, verandert ook het licht. Aan het eind van dit proces besefte ik dat ik niet met die vrouw bezig was geweest, maar met mijn eigen angst om te sterven. Wat laat ik achter? Het doet me weer denken aan ‘Erbarme dich’ van Bach, met dat mooie, dunne lijntje van die viool die er even bovenuit komt. Dat breekbare lijntje is jouw leven. Knapt die snaar? Breekt die toon? Hoe los je het op?”

De kunstenaar vindt het mooi als mensen zich durven laten raken in hun emoties. ,,Dat je tranen en blijdschap kunt hebben. Zie mij in z’n totaliteit. Emoties mogen er zijn, want in het leven heb je nu eenmaal te maken met golfbewegingen, met hoogte- en dieptepunten. Ze zijn allebei belangrijk, want ze vormen de persoon. Soms trekt iemand bij jou een laatje pijn open, terwijl je dacht dat dit keurig gesloten was en je daar allang klaar mee was.”

(Lees verder onder de foto)

Koen Wilgehof-Sodaar. - Freek Wolff

Plantinga vraagt zich af of een mens op een kritiek punt in zijn leven tot overgave kan komen. Koen herkent dit bij zijn eigen moeder, die op het eind van haar leven kon berusten in het naderende einde. ,,Ik ging bij haar zitten en liet heel zachtjes alle études van Chopin horen, waar ze zo gek op was. Daar werd ze rustig van en zo kon ze alles loslaten. Het voelde ruim, open en vredig. Daarna blies ze haar laatste adem uit. We hebben samen de uitvaart verzorgd in de geest van mijn moeder: warm en betrokken. Mijn vader was in tranen en zei: ‘Als Hanny hierbij was geweest, had ze het prachtig gevonden.’”

REQUIEM

De expositie in de Emmaüskerk laat, naast de crucifix, nog een aantal andere schilderijen zien. ,,Je ziet steeds een verhaal en een diepte die meekomt in de vormgeving en de kleuren. Als je de tijd neemt om deze dynamiek te zien, ontdek je de taal van het hart”, vindt de predikant. Hij had de vrije hand om uit te kiezen welke kunstwerken naar Barneveld zouden komen.

De kunstenaar is autodidact en leerde veel van zijn eerste liefde, een Joodse beeldend kunstenares. Telkens als Koen vastloopt in een proces van het schilderen, komt hij op een spannend en cruciaal moment. ,,Dan moet ik af van het kunstje dat ik al deed. Het beeld moet kantelen voor iets nieuws.”

Zijn doeken hebben geen titels. Koen beseft dat ze confronterend kunnen zijn en hoopt dat ze uitnodigen tot gesprek. ,,Want de verschillen tussen mensen zijn eigenlijk helemaal niet zo groot. Ik zoek de confrontatie niet schreeuwend, om mensen uit het lood te slaan. Je moet geen strijd oproepen, maar vragen.”

Je ziet schilderijen met felle, dan weer zachte kleuren, craquelé, abstractie, een danseres in enkele lijnen en een plek waar de kunstenaar zich helemaal thuisvoelt. ,,Dat maakte ik toen ik heel erg aan mezelf twijfelde. Ik vroeg me af of ik werkelijk was wie ik ben. Of zou ik door de mand vallen? Ik heb het gemaakt terwijl ik luisterde naar het requiem van de componist Fauré. Als ik schilder luister ik bijna altijd naar muziek. Dan kom ik in een fijne energie.”

De muzikale predikant voegt toe dat in een requiem dood en leven bij elkaar komen. ,,Het is een hommage aan iemand die gestorven is, maar ook een ode aan het leven. Daarmee raakt het aan Goede Vrijdag. Door het lijden heen richting de overgave, van Christus zelf aan God, maar ook de mensen. En daarmee aan elkaar. Daarom is het een geheel, van Kerst tot Pasen. En daarom brandt in onze kerk altijd de Paaskaars. Dat is het primaire licht waar we uit leven.”

De expositie is te zien in de Emmaüskerk (PKN) aan de Groen van Prinstererlaan 2 in Barneveld.