Veteraan Niels Roelen interviewt theatermaker Djûke Stammeshaus

ZEIST In het kader van ‘Nederland 80 jaar bevrijd’ onderzoekt de bekende Zeister veteraan en auteur Niels Roelen de betekenis van het begrip vrijheid. Djûke Stammeshaus maakte een carrièreswitch: van de Rijksoverheid naar het theater. Zij vindt wat van vrijheid en staat vrijdagavond 14 november in Figi met haar voorstelling ‘Hoeveel kunnen we aan.’ Roelen interviewde Stammeshaus enkele weken geleden. Zijn verhaal staat hieronder.

EVACUATIE KABUL

Het is augustus 2021, terwijl deNAVO terugtrekt uit Afghanistan, rukt de Taliban op. De vrees voor een nieuw Taliban regime veroorzaakt paniek onder de bevolking, bewakers, tolken en andere Afghanen die voor de NAVO werkten, in het bijzonder. De beelden van een bevolking die massaal probeert te vluchten, mensen die zich wanhopig vastklampen aan de landingsgestellen van vliegtuigen, zijn indrukwekkend.

Terwijl een kleine groep militairen middenin die chaos op hoge muren geconfronteerd wordt met deze groeiende groep Afghanen en doen wat ze kunnen, stelt Buitenlandse Zaken een crisisteam samen. Mensen die moeten vaststellen wie er voor ons gewerkt heeft, wie door zijn werk voor ons gevaar loopt en wie niet. 

NAMEN VERANDEREN IN NUMMERS

Een jaar of vier, vijf werkt Djûke Stammeshaus dan inmiddels voor BuZa. Begonnen als stagiaire op het migratiedossier, belandt ze al snel in Brussel waar ze Nederland op diverse dossiers moet vertegenwoordigen. Wekelijks vult ze de databank waar namen van verdronken vluchtelingen veranderen in nummers in een XL-sheet.Na Brussel, werkt ze in Den Haag aan het “klimaat-, en energiedossier” als in augustus 2021 alles misgaat in Afghanistan. De terugtrekking van de NAVO zorgt voor een enorme chaos in het land die via de tv bij ons binnenkomt.

,,Die beelden gaven me een machteloos gevoel. Wat, kan ik doen?’’Juist op dat moment komt er een bericht binnen van onze directeur voor de oprichting van een crisisteam. Iedereen die bij kan springen, springt bij. ,,Mijn werk was een soort routine geworden, maar het begin van die evacuaties was een moment dat ik ineens besefte dat dit is waarom ik dit werk ooit ben gaan doen.’’

Met tientallen collega’s zitten ze zij aan zij om mensen in Afghanistan te helpen. ,,Dat je over de afdeling loopt en een collega hoort die iemand aan de andere kant vraagt om vol te houden, dat hij hem erdoorheen gaat helpen.

ZINKENDE TITANIC

Djukes verhaal in mijn hoofd het beeld van Giro 555 belpanels met keihard werkende ambtenaren in plaats van sympathieke BN’ers en van mensen die zich vast proberen te klampen aan de reddingsboten van de ‘zinkende Titanic’ aan de andere kant. De   zij nu nemen hebben elke keer weer grote gevolgen voor de mensen daar. Tolken, beveiligers, medewerkers op de Nederlandse ambassade in Afghanen zijn net als de drenkelingen nummers in een computerbestand. Nummers die het makkelijk maken om dossiers terug te vinden en snel een besluit te nemen; wel of niet het vliegtuig in. De ironie van de bureaucratie :omdat je een nummer was, word je weer mens. Nadat de kamer een motie aanneemt die het mogelijk maakt om niet  mensen die voor Nederland gewerkt hebben, maar ook Afghanen die wegens persoonlijke omstandigheden direct gevaar lopen onder de Taliban in Nederland toe te laten, landt het dossier van de eerste vrouwelijke tattoo-artieste op het bureau van Djuke. ,,Een vrijgevochten jonge vrouw die zonder hoofddoek, mannen tatoeëerde, die al meerdere malen door de Taliban bedreigd was. Omdat de tijd begon te dringen begon ik letterlijk te rennen. Ik kon haar niet achterlaten, zij moest mee en de motie Belhay maakte dat ook mogelijk.’’

ZELFMOORDAANSLAG

Aan de evacuaties komt op 26 augustus een abrupt einde. Een zelfmoordaanslag op het Hamid Karzai internati’onal airport. Meer dan 180 mensen waaronder 13 Amerikaanse militairen komen om. ,,Het was vreemd om op je bureau te komen en dan te horen dat het voorbij is, terwijl er nog zoveel mensen hopen.’’ Dat ze Soraya nog heeft kunnen helpen maakt dat ze toch met een goed gevoel terugkijkt op de evacuatieweek.

Het lijkt me dat zo’n opdracht waar je soms ja, maar regelmatig nee moet zeggen tegen mensen die proberen te vluchten, waarvan de bureaucratie zegt dat je als kind te oud bent om mee te mogen met haar ouders, een enorme impact op je heeft. Was haar redden, in dat opzicht eigenlijk ook jouw redding? 

,,Een goede vraag…’’ Ze vertelt over hoe haar behoefte om iets voor een betere wereld te doen diep in haar verleden verankerd zit. In haar familiegeschiedenis van diepe oorlogswortels. Haar overgrootvader die als KNIL militair schrijft over de gruwelijkheden van de oorlog. Een oma die vertelt over de vermoorde Joodse familieleden en haar moeder die documentaires en podcasts maakt en in ‘Liefde in tijden van oorlog’ het verhaal optekent over de vele kinderen die tijdens de politionele acties door Nederlandse militairen verwekt worden.

WAAROM IS HET OORLOG

,,Het thema oorlog hield mij als kind eigenlijk onbewust al bezig. Na 9-11schreef ik als negenjarig meisje een liedje. Oorlog, waarom is het oorlog?’’ Het filmpje dat haar moeder ervan maakt is haar musical debuut. ,,Het schrijven van liedjes is voor mij denk ik een coping mechanisme.’’

Het is dat mechanisme dat haar doet besluiten tot een sabbatical, een droom na te jagen zoals ook haar vriendin Soraya dat deed. ,,Hoeveel kunnen we aan,’’ vertelt ze, ‘is net in première gegaan. Een solovoorstelling die de vragen beantwoordt waar ik op Buitenlandse Zaken tegenaan liep. Hoeveel vluchtelingen kunnen we aan, hoe ga ik om met de situatie dat een vluchtelinge een huis toegewezen krijgt terwijl ze korter op de wachtlijst staat dan ik?’’

Haar voorstelling eindigt bij de val van Kabul. ,,Dat wordt echt een musical met een grote cast, Borders.’’ Ze heeft nog ee nandere afspraak, maar in een paar tellen schetst ze de drie verhaallijnen uit het stuk: ,,De Afghanen in Kabul, wij in het crisisteam en de militairen die daartussenin staan.

Lees ook

Column van Niels Roelen over de missie in Afghanistan: Voor Niets

 

Als het nieuws meldt dat Nederland de 42 beveiligers die tijdens de missie via een uitzendconstructie op de ambassade in Afghanistan werkten alsnog moeten evacueren, pakt ze haar telefoon en stuurt het bericht naar wat mensen uit haar tijd bij Buitenlandse Zaken. De evacuatie in Kabul, de impact van die ene week in haar leven die alles bepaalt en zal blijven doen zoals missies in het DNA van militairen belanden.